Wspólna polsko-ukraińska analiza wyobrażeń określanych jako „ukraińskie mity” ukazuje sposoby ich konstruowania zarówno w Ukrainie, jak i w Polsce. Sporadycznie narracja zderza się również z Rosją i ze Związkiem Radzieckim, niekiedy z Turcją i ze światem islamskim. Ilustracją są do niej dzieła sztuki ukraińskiej i polskiej; prawosławnej, unickiej i katolickiej; dawnej, dwudziestowiecznej i współczesnej.

Najstarsze z prezentowanych dzieł pochodzą z końca XVII wieku – z okresu rozkwitu ukraińskiego baroku w chwili jego intensywnych związków z Europą. Rodzący się niedługo później mit kozacki, kluczowy dla ukraińskiej tożsamości, najsilniej oddziałujący i mający do dziś największy zasięg, reprezentują dzieła wieszcza Ukrainy – Tarasa Szewczenki, polskiego batalisty – Józefa Brandta, czy rosyjskiego realisty – Ilii Riepina. Oprócz Kozaków i Sarmatów ukazani na wystawie artyści mierzą się z innymi mitotwórczymi tematami, takimi jak bezkresny step, ukraińska chata, czarnoziem, chleb i głód, wreszcie z kwestią ukraińskiego państwa i jego terytorium oraz z tym, jak Ukraińcy postrzegają samych siebie i jak starają się uchronić przed brutalnym naporem rosyjskiego sąsiada.

Wystawa daje wgląd w wyobraźnię Ukraińców, którzy, świadomi swoich korzeni, odważnie mierzą się z wyzwaniami, jakie stawia przed nimi nierzadko tragiczna współczesność.

Personifikacje Ukrainy i Polski mają wiele wspólnego, ale kryją też interesujące różnice.
Socrealizm, reprezentujący ukraińską radziecką sztukę oficjalną, w swojej siedemdziesięcioletniej ciągłości stworzył wyemancypowaną postać kobiecą, matkę, ojczyznę, bohaterkę-walkirię, która była źródłem nie tyle opieki, ile zwycięstwa i triumfu. Figura ta ilustrowała ówczesny wizerunek Ukrainy jako „młodszej siostry” Rosji poprzez skupienie się na epizodach wspólnej „heroicznej przeszłości”.   W czasach niepodległej Ukrainy na socrealistyczny fundament nałożył się koncept Berehyni – opiekuńczego i troskliwego kobiecego ducha. Ta personifikacja leksykalnie wiązała się z czasownikiem berehty, co znaczy „chronić” i „strzec”, ale też „pielęgnować”, „troszczyć się” i „dbać”.
Różnica w reprezentacjach Polski i Ukrainy polega na aktywnej postawie tej drugiej w odróżnieniu od biernej Polonii, której personifikacje przeważnie – bo nie bez wyjątków – łączone są z ofiarnością, pogwałceniem praw i bezradnością.

autor nieznany, Pokrowa, połowa XVIII wieku, drewno, tempera, olej, złocenie, 133 × 75, NAMU

Pokrowa to typ ikonograficzny, który pojawił się na ziemiach ukraińskich w ХІІ wieku. Na Rusi Kijowskiej, na podstawie przejętej z Bizancjum opowieści o cudzie w świątyni w Blachernach, ukształtował się kult Pokrowy oraz ikonografia rozwijana w ciągu kilku następnych stuleci. Jej charakterystycznym elementem jest pokrow – płaszcz Bogurodzicy, którym okrywa ona hierarchów, hetmanów i wybitne osoby.

Wołodymyr Kostyrko, Ajnkajzer, ajnrajch, ajnfolk,

Wołodymyr Kostyrko, Ajnkajzer, ajnrajch, ajnfolk, 2002, płótno, olej, 150 × 120, ze zbiorów artysty

Scena prezentuje postacie związane z krótkim okresem ukraińskiej państwowości w 1918 roku. Powstało wówczas Państwo Ukraińskie, na czele którego stanął Pawło Skoropadski. Obok Skoropadskiego ukazany jest książę Wilhelm Habsburg, znany jako Wasyl Wyszywany. Podtekstem tej sceny jest sojusz dwóch historycznych narracji leżących u podstaw ambiwalencji ukraińskiego społeczeństwa i jego rozdarcia między „dwoma światami”, „dwoma wariantami przyszłości”.

Aleksandra Kubiak, We need a dead body to communicate, (hommage à Jenny Holzer), 2015, styrodur, 12 × 388, ze zbiorów artystki

„We need a dead body to communicate” [Potrzebujemy martwego ciała, aby się porozumieć] – zdanie wypowiedziane podczas rodzinnego pogrzebu, przeniesione w abstrakcyjną, otwartą na generowanie znaczeń przestrzeń, nawiązuje do martwego, podatnego na manipulację ciała jako symbolu i zarazem realnego bytu. Przywodzi na myśl składaną do grobu, wcieloną w zszarganą kobietę Polonię czy Ruthenię, ale także ciało konkretnej ofiary przenoszonej z miejsca na miejsce w imię dumy narodowej.

Bezkresny step jest główną cechą przyrodniczą Ukrainy. Płaski krajobraz to jeden z archetypów świadomości narodowej Ukraińców – najważniejszy składnik ich narodowego modelu wszechświata. Z paradygmatem stepu związane są fundamentalne pojęcia Ukraińców, takie jak wolność i przestrzeń. Zmitologizowana koncepcja Ukrainy jako iluzji ziemi bezkresnej, wyartykułowana na obrazach z przełomu stuleci, zestawiona została z dziełami współczesnymi, które podejmują ten temat w podobnej konwencji.

 

Z innej strony wciąż żywe metafizyczne, sentymentalne wyobrażenia o ziemi mlekiem i miodem płynącej, nostalgicznej krainie młodości, łączone są z cynicznym i bezmyślnym wykorzystaniem zasobów naturalnych, które akcentują w swoich pracach współcześni artyści ukraińscy, pokazując przy tym problem typowy dla całego państwa – od Huculszczyzny na zachodzie, poprzez centralne ziemie wzdłuż Dniepru, aż do Donbasu na wschodzie.

Jan Stanisławski, Step

Jan Stanisławski, Step, 1900, tektura, olej, 23,8 × 32,4, Muzeum Narodowe w Krakowie

Seria małoformatowych krajobrazów ukraińskiej natury ukazuje nostalgiczną ekspresję typową dla okresu dojrzałej twórczości Jana Stanisławskiego. Powtarzają się w niej motywy stepu, nieba i meandrów szeroko rozlanego Dniepru w różnych wersjach kolorystycznych.

Anatolij Krywołap, Bez tytułu

Anatolij Krywołap, Bez tytułu, 2012, płótno, olej, 140 × 200, ze zbiorów artysty

Łącząc klasyczny pejzaż z abstrakcją i korzystając z intensywnych barw inspirowanych sztuką ludową, artysta sięga do retoryki mitu Ukrainy, iluzji jej ponadczasowości i bezkresu. W ten sposób udaje mu się przenieść historyczny romantyczny pejzaż do współczesnej przestrzeni kontemplacyjnej.

Obok bezkresnego stepu leżą równie bezkresne pola uprawne. Około siedemdziesięciu procent powierzchni Ukrainy to użytki rolne. Dzięki dogodnemu klimatowi i urodzajnym glebom, z których niemal połowę stanowią czarnoziemy, jej produkcja rolna od dziesięcioleci jest jedną z najwyższych w Europie.

Jak więc Ukraina mogła doświadczyć masowych śmierci z głodu w XX wieku? Niedobór pożywienia nigdy wcześniej nie był odnotowany w dziejach tego kraju. Zaplanowana przez władze ZSRR zagłada wiejskiej ludności to olbrzymia trauma w świadomości zbiorowej Ukraińców. Skutki tej tragedii narodowej, spotęgowane przez późniejsze masowe represje porównywalne z Holokaustem, zaciążyły na etnograficznym charakterze Ukrainy.

Petro Kodiew, Na kołchoźnym stepie, 1930

Petro Kodiew, Na kołchoźnym stepie, 1930, płótno, olej, 210 × 130, NAMU

Tematycznie obraz reprezentuje początki socrealizmu. Postać Petra Kodjewa ukazuje paradoksy czasów radzieckich: będąc wpływowym aparatczykiem, jednym z założycieli Związku Artystów Plastyków Ukraińskiej SRR oraz pierwszym dyrektorem Centralnej Państwowej Naukowo-Badawczej Pracowni Konserwacji i Restauracji Muzealiów, nie potrafił

zapobiec odesłaniu Na kołchoźnym stepie do Specfondu – zbiorów specjalnych, do których w latach 1937–1939 trafiały dzieła podlegające zniszczeniu.

Alexander Wienerberger, Dziecko z rodziny robotniczej z Charkowa

Alexander Wienerberger, Dziecko z rodziny robotniczej z Charkowa, 1933, fotografia, Archiwum Diecezjalne w Wiedniu

Wskutek decyzji Józefa Stalina urodzajne czarnoziemy, ten słynny „spichlerz Europy”, stały się miejscem Wielkiego Głodu, w wyniku którego życie straciło około czterech milionów osób. Seria zdjęć Austriaka Alexandra Wienerbergera jest prawdopodobnie jedynym fotograficznym świadectwem Hołodomoru i dowodem, który udało się przechować i wywieźć z ZSRR jeszcze w latach 30. XX wieku.

Głównym mitem nowoczesnej ukraińskiej tożsamości jest mit kozacki, podobnie jak w przypadku polskiej – sarmacki.
Przez romantyków z początku XIX wieku – zarówno pisarzy polskich, rosyjskich, jak i ukraińskich – kozaczyzna była postrzegana jako ekscytujące orientalną egzotyką i regionalnym kolorytem zjawisko z przeszłości, które w momencie powstania nie miało zabarwienia narodowościowego. Dopiero następne pokolenia intelektualistów uznały ją za podstawę odrodzenia narodowego. Mit kozacki, wywodzący Ukraińców od Chazarów, przybrał wówczas cechy wyraźnie pokrewne polskiej legendzie sarmackiej, która doszukiwała się korzeni narodu polskiego wśród Sarmatów. Obydwa mity miały bazę narodową, wyjaśniającą ekskluzywny rodowód oraz naturalną szlacheckość i szlachetność. Ponadto przykład rodu Ostrogskich i konstruowania nadprzyrodzonej aury wokół tych książąt przybliża temat poziomu latynizacji szlachty ukraińskiej i recepcji kultury łacińskiej w Ukrainie.
Turecki rodowód słowiańskiego kozactwa podkreśla poligeniczny charakter społeczności Ukrainy, która pozostawała taka do momentu narzucenia sowieckiego modelu pacyfikacji-modernizacji poprzez przesiedlenia, deportacje i represje. Paradygmat wielokulturowy obecnie powraca, czego jaskrawym przykładem są integracje międzyetniczne zaprezentowane w trakcie Majdanu i rewolucji godności.
Wieloznaczność i długowieczność mitów kozackiego i sarmackiego sprawia, że do dziś w podobny sposób kształtują one odpowiednio ukraińską i polską kulturę masową.

Jozef Brandt

Józef Brandt, Obóz Zaporożców (Obozowisko tatarskie), ok. 1895–1900, płótno, olej, 72,5 × 112, Muzeum Narodowe w Warszawie

Obraz o podwójnym tytule powstał po ukraińskich wyprawach artysty i jest świadectwem jego fascynacji żywiołem orientu oraz kresów. Widać to w najdrobniejszych szczegółach ubiorów, zbroi, ludzi i „trofeów kozackich”, a także w wyeksponowaniu ras koni.

Kozak bandurzysta

autor nieznany, Kozak bandurzysta, 1832, płótno, olej, 109 × 87, NAMU

Kozak Mamaj to typ ikonograficzny z czasu upadku Kozaczyzny. Ukazuje Kozaka grającego, śpiewającego i przywołującego minioną świetność. Wizerunek był umieszczany obok ikon w domostwach wiejskich centralnej i wschodniej Ukrainy. W epoce niepodległego państwa Kozak Mamaj stał się jednym z najważniejszych symboli Ukrainy.

Roman Minin, Kozak Charko wszystkich pozdrawia!, 2009, druk cyfrowy, 50 × 50, ze zbiorów artysty

Ironiczna kompozycja odwołuje się do legendy o założeniu Charkowa przez mitycznego Kozaka Charka. Namalowany bohater, przekomarzając się, odtwarza energiczny gest prawej ręki Lenina z pomnika obalonego podczas rewolucji godności 2014 roku.

Przez stulecia Ukraina, jako pogranicze między osiadłą ludnością Europy a koczownikami stepów euroazjatyckich, pozostawała obszarem, którego warunki społeczno-gospodarcze determinował proces jego podboju. Każda kolejna interwencja, zajęcie tych terenów oraz ich kolonizacja oznaczały brutalne praktyki wobec zamieszkujących je ludów i następujące po nich przeformułowanie pamięci.

Historia doprowadziła Ukrainę do stworzenia jednego państwa, ale zostawiła ją rozdartą przez liczne podziały regionalne, które do dziś utrzymują kulturowe i polityczne granice z przeszłości. Wciąż tocząca się o nie walka pozwala stronom konfliktu przedstawiać ją jako spór między Wschodem a Zachodem, Europą a „światem rosyjskim”, cywilizacją a barbarzyństwem.

Siergiej Wasilkowski, Ochrona wolności Zaporoża

Siergiej Wasilkowski, Ochrona wolności Zaporoża, 1890, płótno, olej, 95 × 134, NAMU

Spośród ukraińskich malarzy doby realizmu i neoromantyzmu największy wkład w tworzenie malowniczo-krajobrazowej historii Kozaków zaporoskich wniósł Siergiej Wasilkowski. Charakterystyczna dla twórczości tego malarza jest kompozycja, w której górną połowę obrazu zajmują niebo i kłębiaste chmury. Motyw kozacki pozwolił na dobitniejsze pokazanie heroicznej przeszłości własnej ojczyzny, umożliwiając odwołanie się do rodzimego pejzażu.

Ołeh Czornyj, Lato 2014

Ołeh Czornyj, Lato 2014, 2014, film (7 min 15 s), ze zbiorów artysty

Film poświęcony jest dramatycznym wydarzeniom we wschodniej Ukrainie i odsłania szalejącą tam wojnę, jednocześnie pozostawiając ją za kulisami. Ścieżka dźwiękowa to oryginalne nagrania odgłosów wojennych, umieszczone w internecie przez anonimowych autorów: walczących żołnierzy i miejscową ludność cywilną.

Lija Dostlewa, Lija (32) i Andrij (33), para cynocefali z Doniecka, 2017, rzeźby tekstylne, ze zbiorów artystki

Lija Dostlewa, Lija (32) i Andrij (33), para cynocefali z Doniecka, 2017, rzeźby tekstylne, ze zbiorów artystki

Mit o stworzeniach o ludzkim korpusie i głowie psa (cynocefalach), zamieszkujących tereny wschodniej Ukrainy, pochodzi co najmniej od Herodota. Wyobcowanie społeczne ludzi, którzy zostali zmuszeni do opuszczenia okupowanych ziem ukraińskich, uczyniło z nich współczesnych cynocefali. W tej chwili, wypędzeni z domów, szukają schronienia wśród zwykłych ludzi, rozpaczliwie i bezskutecznie próbując rozpłynąć się wśród nich, być takimi jak oni.

Dzisiaj w Ukrainie toczą się dwa równoległe procesy zakorzenione w przeszłości: rosyjskie próby ustanowienia kontroli politycznej, gospodarczej i militarnej w byłej przestrzeni imperialnej, którą Moskwa podbija od połowy XVII wieku, oraz kształtowanie się najnowszej samoświadomości narodowej Ukraińców.

Jej właściwością była i jest kulturowa oraz religijna niejednorodność. Ta różnorodność, oprócz swoich mocnych stron, ma wiele słabości – między innymi podatność na wojny hybrydowe, jak toczący się na wschodzie Ukrainy konflikt ukraińsko-rosyjski. Obok niekończących się politycznych wstrząsów trudno jednak nie widzieć wciąż gasnącej i raz za razem rodzącej się wiary w lepsze jutro.

Taras Szewczenko, Dary w Czehryniu

Taras Szewczenko, Dary w Czehryniu 1649 roku, 1844, akwaforta, 27,4 × 33,8, NAMU

Scena rozgrywa się w poczekalni w rezydencji hetmana Bohdana Chmielnickiego. W pokoju są trzej posłowie: turecki, polski i moskiewski czekający na przyjęcie u hetmana Bohdana Chmielnickiego. Taras Szewczenko, podejmując ten temat, prawdopodobnie wskazuje na fatalność dokonanego wówczas wyboru, gdyż Chmielnicki przyjmuje dary cara moskiewskiego.

Heorhij (Jerzy) Narbut, Godło państwowe Ukrainy

Heorhij (Jerzy) Narbut, Godło państwowe Ukrainy, 1918, papier, gwasz, złocenie, 46,5 × 33,7, NAMU

Na podstawę herbu państwowego Heorhij Narbut wybrał motyw zaczerpnięty z najwcześniejszych znanych pieczęci armii zaporoskiej – postać ubranego w żółte szaty Kozaka ze strzelbą na ramieniu. Umieścił go na niebieskiej tarczy w barokowym obramieniu. Złoty trójząb symbolizuje księcia Włodzimierza I Wielkiego, chrzciciela Rusi.

Ukraiński dom zwany „chatą” to odrębny fenomen kultury i tożsamości narodowej. Chata to nie tylko miejsce zamieszkania, lecz także rodzaj sacrum ukraińskiego ducha. Wielu pisarzy i artystów rozwinęło ikonografię ukraińskiej chaty w postaci białego parterowego domu krytego żółtą strzechą, otoczonego kwiatami, piękną przyrodą, wśród sadów jabłoniowych i wiśniowych. W kontekście współczesnej sztuki ukraińskiej dom pojawia się w różnych rolach – od wyznacznika krajobrazu, do wyzwalacza traumy wojennej.

Ilja Riepin, Ukraińska chata, 1880

Ilja Riepin, Ukraińska chata, 1880, płótno, olej, 34 × 52, Muzeum Narodowe „Kijowska Galeria Sztuki”

Tradycyjny budynek – mazany białą kredą i kryty żółtym słomianym dachem – stał się nieodzownym symbolem Ukrainy. Dziś ten wizerunek jest szeroko wykorzystywany – od marketingu po agitacje polityczne.

Grupa Otwarta, Podwórko, 2015, instalacja wideo, modele architektoniczne, ze zbiorów artystów

Open Group, Podwórko, 2015, instalacja wideo, modele architektoniczne, ze zbiorów artystów

Dla odbiorcy instalacja jest okazją do symulacji patrzenia na dom, który zniszczono w czasie wojny. Natomiast dla uczestniczek projektu – Filomeny Kuriaty i Switłany Sysojewej – które straciły swoje domostwa, jest to kolejna próba odtworzenia ich w pamięci. Pierwsza straciła dom podczas drugiej wojny światowej, a druga w trakcie obecnej rosyjskiej interwencji wojskowej we wschodniej Ukrainie.

Jak poprzez sztukę budować porozumienie i wzmacniać poczucie wzajemnych sympatii Ukraińców i Polaków? Czy sztuka może wpływać na harmonizację poglądów na przeszłość? Tym pytaniom wychodzi naprzeciw sztuka najnowsza. Przemyślenia artystów współczesnych dotyczące narracji tożsamościowych, stereotypów, wizji przeszłości i teraźniejszości tworzą nowy punkt postrzegania codzienności i poszerzają pole wspólnych pomysłów dla tej części Europy.

Oksana Briuchowecka, Flaga ukraińsko-polska, 2018, mural, 330 × 776, ze zbiorów artystki

Oksana Briuchowecka, Flaga ukraińsko-polska, 2018, mural, 330 × 776, ze zbiorów artystki

Flaga ukraińsko-polska jest symbolicznym ucieleśnieniem idei równości, którą niezwykle trudno realizować w życiu politycznym. Sztuka jednak daje taką możliwość, czego przykładem jest równomierne mieszanie farb: niebieski z białym daje błękit, czerwony z żółtym – pomarańczowy. Napis „has not died yet” to pierwsza fraza z hymnów Ukrainy i Polski.

ALBUM UKRAINA. WZAJEMNE SPOJRZENIA

Album poświęcony wystawie Ukraina. Wzajemne spojrzenia znajduje się w naszej księgarni.

Skip to content